«Закладка для учителя» (Что прочитать, что посмотреть, что использовать в работе)



                                                                                                                                                                       Что прочитать?

«Как говорить с детьми, чтобы они учились» (Адель Фабер и Элейн Мазлиш)

закладка1Адель Фабер и Элейн Мазлиш уже более 30 лет рассказывают родителям и учителям о том, как нужно общаться с детьми. Будучи многодетными мамами и по совместительству детскими психологами, в своей книге они предлагают проверенные на практике примеры общения с «трудными» и обычными детьми.

Рассказ в книге ведётся от имени молодой школьной учительницы Лиз. Лиз отбрасывает стереотипы и по-новому учится взаимодействовать с детьми.

Книга иллюстрирована комиксами, в которых отражены типичные конфликтные ситуации, и показаны пути их разрешения. Вместе с молодой учительницей вы научитесь правильно хвалить и критиковать детей, чтобы стимулировать их к дальнейшей учёбе, а не отбить желание учиться.







                                                                                                                                                                    Что посмотреть?

Звездочки на земле (реж. Аамир Хан)

закладка 2Восьмилетний Ишан Авасти отличается от других детей тем, что постоянно прибывает в мире собственных фантазий, наполненном цветом, воздушными змеями, летающими животными. Мальчик страдает дислексией, что мешает его успеху в учебе. К сожалению, даже собственные родители не понимают сына.

Ишан три раза провалил экзамены в школе, и родители решили отправить мальчика в школу-интернат, где применяются жёсткие методы в обучении и воспитании детей.

Лишённый привычного окружения, Ишан страдает ещё больше, чем прежде. Однако в школу однажды приходит учитель рисования Рам Никумб, и Ишан меняется…

Не заставлять ребёнка жить стереотипами и стандартами этого мира, а любить и понимать его без всяких условий – вот главная идея фильма, который должны посмотреть все педагоги и родители.


                                                                                                                                                                


Чем пользоваться?

Интернет издание «Мел» (mel.fm)

закладка 33Как известно, образование в стране меняется с каждым днем, и порой бывает сложно понять, куда оно движется, каких идей нужно придерживаться и как при этом эффективно работать с детьми.

Интернет издание «Мел» объединяет всю тематическую информацию, связанную с образованием, на одной платформе; освещает не только актуальные проблемы и тенденции в образовании и воспитании, но и затрагивает самые разные смежные сферы.

«Мел» – полезная и удобная образовательная онлайн-медиа об образовании и воспитании на доступным языке.

©»Мәгариф» (№7, 2016)

40 лет творчества с Учителем Борисом Неменским

Автор статьи Эльмира Ибрагимовна Абдуллина родилась в Казани. Окончила среднюю школу №80. Параллельно занималась спортом в Детско-юношеской спортивной школе №9 и обучалась в филиале художественной школы №3 (позже ДХШ №5).
Во всех начинаниях была лидером, успешно училась в общеобразовательной школе и занималась в школах дополнительного образования: так в 14–15 лет стала чемпион­кой Татарстана по конькобежному спорту. Входила в комитет комсомола школы и была редактором и художником школьных стенгазет. Позже появилась мечта стать журналистом или филологом. Не поступив на филологический факультет, она стала работать в библиотеке. Однако жизнь распорядилась иначе.
В 1973 году Э. Абдуллина поступила на художественно-педагогическое отделение Казанского художественного училища, получила специальность «Преподаватель рисования и черчения». Затем окончила художественно-графический факультет Чувашского государственного педагогического института им. Яковлева.
С тех пор вот уже более сорока лет Эльмира Ибрагимовна в поисках школы гармоничного развития ребенка, пытается найти научные подтверждения и реализованный на практике опыт. Находит ли она подтверждения своим идеям или близким к ним, вы узнаете, познакомившись с откровениями души педагога, мастера своего дела.

Эльмира Абдуллина,
учитель изобразительного искусства высшей квалификационной категории средней школы №146 с углубленным изучением отдельных предметов г. Казани.

абдуллина1
Как я познакомилась с Б.М.Неменским
Когда работала библиотекарем, брат привел меня в художественную школу, которую я окончила 2 года назад. Вошла в класс, и увидела прекрасных, как древние греки, учеников – юношей и девушек лет 14–16, которые рисовали с горящими глазами, а с ними их педагог – В.Д. Миценко. Я сразу почувствовала, что оказалась в мире чистого и высокого творчества. Год переподготовки – и я студент Казанского художественного училища. Мучительный поиск смыслов продолжался и в училище. Мне попала в руки книга Б.М.Неменского «Распахни окно». С этого момента я стала более внимательно присматриваться к процессу передачи творческого опыта. Чему и как нас учат в сфере искусства? Какова роль личности педагога? Так постепенно педагогика искусства стала занимать мои мысли. После окончания училища, я начала работать в Доме пио­неров Бауманского района г.Казани. Встал вопрос: как сочетать творчество и обучение академической грамоте? Вопросы вставали один за другим. Отвечая на них через практику работы с детьми, я втянулась в педагогику с головой. Однажды от А.А.Чучева, ныне заслуженного учителя России, я узнала, что в Москве начинается экспериментальная работа по созданию альтернативной программы по изобразительному искусству, нужны педагоги-экспериментаторы. В это же время я уже сотрудничала с научным сотрудником Музея ИЗО РТ, заслуженным работником культуры РТ Н.М.Аксеновой, которая также была хорошо знакома с намерениями и деятельностью Б.М.Неменского.




Борис Михайлович Неменский – советский и российский живописец, педагог родился 24 декабря 1922 года в Мос­кве. Народный художник РСФСР (1986). Лауреат Сталинской премии третьей степени (1951) и Государственной премии РФ (1996).
Член-корреспондент АПН СССР с 1982 года, действительный член РАО с 1992 года. С 1966 года профессор художественного факультета ВГИКа. Автор оригинальной программы эстетического воспитания школьников.


Как все начиналось?
В 1979 году я была приглашена к участию в данном Всесоюзном эксперименте по созданию альтернативной государственной общеобразовательной программы «Изобразительное искусство и художественный труд», разрабатываемой НИИ художественного воспитания АПН СССР под руководством народного художника Б.М.Неменского. Эксперимент проводился с группой учителей-новаторов в Татарстане при поддержке Министерства просвещения РТ и ТИУУ (ныне ИРО РТ).

В те годы заведующая кабинетом математики ТИУУ Р.Б.Загидуллина создала инициативную группу учителей – участников эксперимента, в число которых вошла и я.

Мы вместе организовывали семинары и конференции в республике по распространению, как передового опыта, так и инноваций в преподавании предметов эстетического цикла. В этот период на общественных началах я была руководителем городского методического объединения учителей изобразительного искусства в течение почти 10 лет. И в мою задачу входило заинтересовать, обучить, обеспечить учителей, не имеющих художественного образования, занятиями со специалистами по рисунку, живописи, цветоведению, бумажному конструированию и другим художественным специальностям.

В 1984 году ко мне обратились с предложением вступить в проектируемый тогда Молодёжный жилой комплекс (МЖК) с целью создать и внедрить концепцию эстетического воспитания и художественного образования на территории МЖК. Знания, полученные мной на курсах Б.М.Неменского, позволили мне ответить на это приглашение согласием. Таким образом, я стала участником инновационного движения не только в сфере искусства, но и всего педагогического процесса в целом. Нашу группу учителей-новаторов, которая назвалась Методсоветом МЖК (руководителем был Ю.Гомырин) при отделе Социального проектирования, вскоре возглавил в качестве научного руководителя В.И.Андреев, зав. кафедрой педагогики КГУ. Все инновации того времени, бывшие в поле нашего зрения не прошли стороной. Педагоги-новаторы М.П.Щетинин, В.Ф.Шаталов, Е.Н.Ильин, Ш.А.Амонашвили, Б.М.Неменский, И.П.Волков, Е.А.Хилтунен и другие были приглашены в МЖК с целью передачи своего опыта. Результатом стала Концепция школы МЖК. Выборы директора и набор учителей в педагогический коллектив школы МЖК был на конкурсной основе. Я была членом комиссии, в который входили представители всех ведомств образования. Моя целевая программа под названием «Эстетическое воспитание и художественное образование на территории МЖК» была полностью реализована и работала с 1990 года до 1995 года, вплоть до принятия новой Концепции школы под руководством другого директора.
На сегодняшний день я совмещаю работу учителя с преподаванием в школе искусств.

«Чудо надо творить своими руками»
Помню уроки рисования в школе. Мы рисовали молоток. Получалось у 2-х или 3-х учеников. Это был не главный предмет. Печально, что ситуация не изменилась и в наши дни. Во многих школах нет учителей рисования с соответствующим образованием. Учителя начальных классов ведут этот урок сами. Они хоть и изучали методику преподавания рисования и прошли какую-то практическую подготовку, не могут профессионально глубоко разобраться в тонкостях создания художественного образа. Их больше волнует другой вопрос: «Как научить ребенка читать, писать и решать задачки?»
Что такое современные дети? Их мозг отличается от мозга детей советского пе­рио­да: другие эмоции, идеи, стрессы и вол­нения. Они живут под воздействием информационной среды и очень невнимательны на уроках. Могут смотреть, делать вид, что слушают, но не вникают в то, о чем ты говоришь. Работая на уроке, я пытаюсь хоть как-то активизировать, развить внимание ребенка. Возможно, иногда кажусь жесткой. Учу детей акцентировать внимание, заставить руку работать – хотя бы замкнуть круг. Речь идет об «особенных» детях. Я никогда не работаю на 2-х или 3-х способных детей. Подойду к каждому и проверю, понял ребенок или нет. Была у меня в классе девочка из обеспеченной семьи. Свободная, независимая. Нужно было приложить много усилий, чтобы её усадить и заставить работать. Но заниматься только с ней я тоже не могла. Работая с классом, я контролировала её боковым зрением, наблюдала, как она работает. Ученица чувствовала это и пыталась хоть что-то делать. Сначала рисунки были сплошная абстракция, в черных мрачных тонах… Но вот к третьему году обучения она нарисовала портрет, который смог бы сделать способный ребенок в 5–6 лет: глаза, рот, уши на месте. Я храню этот рисунок как символ достижения.
Мы должны помнить, что изобразительное искусство способно развить ребенка. У меня вторая специальность – психолог, и я пытаюсь применять в своей практике арт-терапию. В узком смысле слова, под арт-терапией обычно подразумевается терапия изобразительным творчеством, имеющая целью воздействие на психоэмоциональное состояние пациента. В нашем случае, ребенка. Допустим, пасмурный день, у детей плохое настроение, не хотят заниматься. Может быть, я запланировала одно, но сегодня, чтобы их оживить, нужно применить теп­лые цвета. Я даю задание – нарисовать солнце: посередине желтый, дальше оранжевый и красный цвет… Дети уходят с урока с хорошим настроением. Никто от меня этого не требует, не заставляет. Это состояние души художника. Тут одни конспекты и технологические карты не помогут. Нужно уметь управлять ситуаций и эмоциями.
Сейчас говорим о том, что ребенок сам должен добывать знания, педагог, в свою очередь, должен учить его учиться. Для этого сначала детям нужно дать устойчивую базу. Опыт можно передавать через искусство: литературу, музыку, театр, хореографию… Это все у нас есть. Но как этот опыт передавать? Учитель в школе за 32–35 часов в год, т.е за 1,5 суток должен вместить в голову ребенка представление об искусстве, дать навыки рисования и еще научить его учиться.
Познание ребенка идет через его внутренний мир, через сердце. Это требует других подходов и методик.
Б.М.Неменский предложил кардинально другой способ преподавания. Но для этого необходима особая подготовка педагога. Ему недостаточно просто уметь рисовать и знать историю искусства, педагог должен быть носителем культуры. «Чудо надо творить своими руками» – эти слова Грина являются девизом моей жизни. Каждый человек должен быть носителем культуры. Мы рисуем, выражая свое мировозрение, отношение к этому миру, раскрывая сущность каких-то явлений через цвет и другие средства выражения. То же самое у Неменского. Мы должны учить детей искусству через язык искусства: через выразительность линии, штриха, композиции…Это все работает на создание художественного образа. В произведениях Неменского это видно. Еще я люб­лю программу Неменского потому, что на уроках можно ­внести региональный компонент. Искусство без национального компонента и не существовало. Оно рож­далось народом в определенное время, и в определенном историческом месте.

Должно быть единое образовательное пространство
С 2007 г. я являюсь членом Территориального общественного самоуправления «МЖК-Савиново» и провожу инициативы по проблемам образования и воспитания подрастающего поколения, в частности, по созданию единого образовательного пространства – социально-педагогического комплекса на территории МЖК. Действующая в большинстве микро­районов г.Казани структура образовательных и воспитатель­ных учреждений не обес­печивает взаимной согласованности в организации учебно-воспитательно­го процесса на должном уровне. Мной были созданы схемы нового содержания образования (см. схему) и организационно-управленческой структуры.
Вместе с творческой группой мы разработали проект Концепции единого образовательного пространства. В качестве механизма реализации данной концепции предполагается объединить разветвлённую инфраструктуру по месту жительства, включающую в себя школы, внешкольные учреждения, дошкольные, медицинские, физкультурно-спортивные учреждения, различные общественные организации данного микрорайона.
Концепция может реализоваться в ус­ловиях осознанной государственной политики в сфере молодежной политики, в области образования, культуры и здравоохранения. Необходима поддержка государственных структур и общественных организаций. Особенно важна тесная взаимосвязь с местным самоуправлением жителей микрорайона.
В данной Концепции ребёнок выступает как высшая ценность, которому семья в содружестве с обществом и госу­дарством должны дать максимально гармоничное воспитание и образование для того, чтобы, превратившись в полноценного гражданина своей страны, он вернул бы ей свои знания и умения, многократно обогатив их в процессе реальной созидательной деятельности.

http://magarif-uku.ru/news/

Кайсыгызның кулы җылы?..



Социаль челтәрләрдә, зур кибет, күңел ачу биналарында авыру балаларга ярдәм сорап язылган игъланнар пәйда булып тора. Метро, автобусларда да авыру балалар турында мәгълүмат тотып еш йөриләр. Кайвакыт шәһәр урамнарында, светофорга туктаган машиналар янына килеп, хәер сорыйлар. Кешеләр аларга акча бирәме? Хәйрия фондларының эше нидән гыйбарәт? Аларга кемнәр мөрәҗәгать итә ала? Шуларны үз мисалыбызда тикшереп карарга булдык.

«Документларны да алып чыга алмадык»

Республикада җитмештән артык хәйрия фонды теркәлгән. Алар, нигездә, авыру балаларга, аз керемле, тулы булмаган гаиләләрдә тәрбияләнүчеләргә, авыр хәлдә калган кешеләргә булыша.
Казан шәһәренең Совет районына караган Привольный бистәсендә яшәүче Гыйбадуллиннар гаиләсенә 7 май көнне бик зур хәсрәт килә – санаулы минут эчендә йортлары, сарайлары янып бетә. Йортта биш кеше яшәгәннәр: гаилә башлыгы Айдар абый, хатыны Наилә апа, әниләре Люция әби һәм ике бала – тугыз яшьлек Хәния белән унике яшьлек Фәрит. Хәниядә церебраль паралич диагнозы. Без килгәндә Наилә апа машинага янгыннан калган чүпне төятү белән мәшгуль иде.

сайт1«Тәкъдирдер инде, нишлисең, әле ярый үзебез, балалар исән-сау, – диде ул. – Шундый авыр вакытта ялгыз түгелбез, шунысы сөендерә. Күршеләр, туганнар, танышлар ярдәм итте. Янгыннан калган чүпне үзебез генә җыештырган булсак, бер ай вакыт кирәк булыр иде. Бер атна да узмады, ялт иттереп куйдылар. Яңа йорт өчен бурага дип 130 мең сум акча түләп калдырдык».

Кызганыч, йортны иминиятләштермәгән булганнар. Бура өчен дип биргән 130 мең сум акчаны кешеләр, якыннары җыйган. Янгыннан соң йортның таш нигезе утырып калган, шуның өстенә яңа бураны утыртырга уйлыйлар. Ә бүген ир белән хатын мунчада яши. (Бәхетләренә, мунчалары каза күрмәгән.) Люция әби исә кызына киткән. Фәрит – күршедә, ә Хәния сыйныфташларында яши.

«Хәниябез махсус мәктәптә укый. Сыйныфыбызның ата-аналары янгыннан соң килделәр, акча калдырдылар, – дип күз яшьләрен сөртте Наилә апа. – Кызыбызны да, чиратлашып үзебездә яшәтәбез, диделәр. Гомумән, безнең бәла турында ишетеп шалтыратучылар бик күп. Телевидениедән дә килделәр, халыктан ярдәм сорап игълан иттеләр. Кием-салымны бик күп китерделәр, шалтыратучыларга: «Рәхмәт, киемнәр кирәкми», – дим. Куярга барыбер урын юк, мунчабыз зур түгел. Бер кат кияргә булгач, җитә. Ә менә төзелеш чималлары, акча бирүче булса, яхшы булыр иде. Бернәрсәбез юк бит, хәтта йортның документларын да алып чыгып булмады».
Кичке биштә башланган янгын ярты сәгать эчендә сарай белән йортны көлгә әйләндерә. Җитмәсә, янгын сүндерүчеләр дә бик озак, ярты сәгать вакыт үткәннән соң гына килеп җитәләр.

«Дәүләттән ярдәм көтсәң, кыш җитә»
Гыйбадулиннар төрле хәйрия оешмаларын яхшы белә: Хәнияне ел саен Мәскәүгә неврология клиникасына алып баралар икән. Анда бер дәвалану курсы илле-алтмыш мең сумга төшә. Әле тагын башка сәламәтләндерү үзәкләренә дә йөриләр. Наилә апа эшләми, авыру кызын мәктәпкә илтергә, алып кайтырга кирәк. Айдар абый исә балта остасы, аның да эше һәрвакыт булып тормый.

сайт2«Светлана исемле иптәш кызым бар, – дип сөйләде Наилә апа. – Хәниягә күп акчалар кирәк була башлагач, ул безнең исемнән интернет челтәрендә аерым бит булдырды. Безнең кая баруыбыз, нинди дәвалау курслары узачагыбызны – барысын да шунда язып барды. Мәрхәмәтле кешеләр, аз-азлап булса да, акча күчерә. Аннан соң Светлана, төрле хәйрия оешмаларына мөрәҗәгать итик, диде. Кызыбыз турында бар мәгълүматны туплап, шул оешмаларга хатлар яздык. Ни өчендер, безгә Мәскәү фондлары йөз белән борылды: «Галчонок», «Созидание»дан күп ярдәм күрдек. Узган ел республиканың «Ак Барс Созидание» хәйрия фонды кызыбызның Мәскәүдәге дәвалау курсын түләде. Менә хәзер дә бар өмет – хәйрия фондларына, гади кешеләргә … Дөресен генә әйткәндә, җирле җитәкчеләрдән ярдәм көтмибез. Кичә генә район хакимиятенә бардым. Янгын булганлыгын раслаган документларны калдырып, гариза яздым. «Бер ай эчендә карап, җавабын әйтербез», – диделәр. Беренче баруымда ук: «Хакимият исәбендә буш торак юк, бәлки, азрак төзелеш чималлары белән булыша алырбыз, документларыгызны җыегыз», – дигәннәр иде. Бу темплар белән ярдәм көтеп утырсаң, кыш җитә …»

«Авылдашлар, райондашлар ташламады!»

Әйе, Гыйбадуллиннарныкы кебек баласын дәвалау өчен ел саен фәлән меңнәр кирәк булган гаиләләр бик күп. Балтач районы Пыжмара авылында яшәүче Бариевлар гаиләсенә дә кайгы бер уйламаган җирдән килә – унбер яшьлек кызлары Алинә авырый башлый. Гади итеп аңлатканда, кан агару чире кызда. Кызчык бер елга якын әлеге чир белән көрәшергә мәҗбүр.

«Башта берничә ай Республика балалар клиник хастаханәсендә яттык, хәзер ай саен химиотерапия курсы үтәбез, – ди Алинәнең әнисе Гөлчәчәк апа. – Анализлары яхшыргач, өйгә кайтабыз, аннан тагын хастаханәгә. Әле февральгә кадәр шулай йөрисе. Табиблар яхшыга өметләндерә, Аллаһка тапшырдык».

Алинә хастаханәдә бушлай дәвалана, тик башка кирәк-яракларны, даруларны сатып алалар икән. Ике арада йөри торгач, ашарга, эчәргә, яшәргә дә шактый акча кирәк. Бариевлар ярдәм сорап берәүгә дә мөрәҗәгать итмәгән. Авыр вакытта аларны туганнары, авылдашлары, райондашлары ташламаган. Гөлчәчәк апа үзләренә ярдәм итүчеләргә кат-кат рәхмәт әйтте.

«Башта акча алырга кыенсындым, – ди ул. – Сыйныфташлары, авылдашлар, хәтта бер белмәгән кешеләр дә, безнең кайгы турында ишетеп, барысы да хәл белергә килде. Пыжмара мәктәбе директоры Раниф Әхәтов мәктәп укытучылары, укучылары белән хәйрия концерты оештырды. Җиде авылда булдылар. Шактый сумма җыелды. Мәчетләр дә сәдака итеп акча китерде. Әле күптән түгел генә райондашыбыз Алсу һәм Азат Фазлыевлар Алинә өчен хәйрия концерты куйды. Барысы да хәлгә керде, изгелекләре үзләренә меңе белән әйләнеп кайтсын!»

Сүз башында язган идек: Казан урамнарында, транспортта авыру балага дип акча җыючылар шактый. Мәскәү, Санкт-Петербург кебек зур шәһәрләрдә шул эш белән шөгыльләнүче аерым бер төркемнәр, ягъни «мошенник»лар эшли. Әлбәттә, ул акчалар авыру балаларга китми, ә үз кесәләренә кала. Закон нигезендә, хәйрия фондлары , урамга чыгып, акча сорарга тиеш түгел.

Тәҗрибә рәвешендә хезмәттәшем Диләрә белән Казан урамына акча җыярга чыгарга булдык. Ниятебез: гади кешеләр безнең кебекләргә хәер бирәме, нинди караш ташлыйлар – шуны тикшереп карау иде.

Янгыннан бер сыңар кашык та алып чыга алмаган Наилә ападан рөхсәт алып, урамга Хәниянең фотосурәтен алып чыктык. Чынлап та акча җыя алсак, Гыйбадуллиннар гаиләсенә илтеп бирәчәкбез, дип уйлаштык. Декабристлар белән Чистай урамнары киселешендәге светофорга туктаган машиналар арасында йөреп, акча җыйдык. Беренче ике «йөреш»тә бер тиен дә бирүче булмады. Өченчесендә бер ир-ат 30-40 сумнар тирәсе вак акча сузды. Аннан тагын берсе ике тимер унлык бирде. Өченчесе берничә вак тиен ташлады …

Егерме минутлап йөри торгач, 123 сум акча җыелды. Машина йөртүчеләр безнең кебек акча сораучыларга битараф булып чык-ты. Кайберләре, без килә башлагач, тәрәзәләрен үк ябып куйды, икенчеләре күрмәмешкә генә салышты, өченчеләре кулына телефонын алды.

Тикшерүебезне дәвам итеп, Кәҗә бистәсе метро станциясе янына барып бастык. Метрога кергән-чыккан кешеләр сәер генә карап үтте. Ә ак яулык бәйләгән урта яшьләрдәге ханым бөтенләй сүгеп атты: «Ничек оят түгел сезгә?! Япь-яшь башыгыздан авыру балага аркаланып акча җыясыз! Гөнаһтан куркыгыз!» Бу сүзләрдән эсселе-суыклы булып китте. Әйтерсең, без чынлап та начар гамәл кылабыз. Авыз ачып сүз әйткәнче, безне сүккән апа тиз генә китеп тә барды. Метро төбендә торырга бүтән батырчылык итмәдек.

Соңгы тәҗрибә урыны – маршрут автобусы тукталышы булды. Монда исә икенче юл белән «эшләдек»: автобус көткән кешеләр янына килеп, 7 май көнне Привольный бистәсендә булган фаҗига турында сөйләдек. Гыйбадуллиннар гаиләсенә ярдәм итүләрен сорадык. Ни гаҗәп, берничә кеше кесәләреннән акча чыгарып бирде. Әле ике өлкән яшьтәге апа: «Молодцы! Изге эш белән йөрисез!» – дип тә куйды.

Шулай итеп ярты сәгатьләр чамасы йөри торгач, 323 сум акча җыелды. Дөресен әйтик, безнең өчен шактый кыен гамәл булып чыкты бу, гәрчә уй-ниятләребез яхшылыкта булса да. Редакциягә кайткач, хезмәттәшләребез Гыйбадуллиннарга хәер акчалары сузды. Изге гамәлгә кушылырга теләгәннәр өчен Наилә апаның телефон номеры: 8 937 298 13 22.

Руфия Фазылова.

www.magarif-uku.ru

Искәндәр Гыйләҗев: «Идеалны чүплектән эзләмиләр»

«Татар гаиләләре яраклашырга яратуыбыз аркасында урыслаша». «Авылны сакларга кирәкми, аны тәрбияләргә кирәк». «Әдәбиятыбызда шәхесләр бик сирәк». Тарихчы-галим, КФУның халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм шәрыкны өйрәнү факультетының татарны өйрәнү һәм тюркология кафедрасы мөдире Искәндәр Гыйләҗев белән сөйләшкәч, әлеге сүзләр белән, теләмәсәң дә, килешәсең. Ни өчен аның фикерләрен кабул итү җиңел түгел соң? Чөнки галим, әтисе – халык язучысы Аяз Гыйләҗев кебек үк, кискен фикерләре белән проблеманың асылына төшенергә мәҗбүр итә.

Кем ул Аяз Гыйләҗев?

«Минем өчен язучы гына түгел, беренче чиратта әти, янәшәмдә булган иң якын кешем. Ул минем остазым, тормышымда иң тирән эз калдырган шәхес, – ди әтисе турында Искәндәр әфәнде. – Мин, малайны ир кеше тәрбияләргә тиеш, дип саныйм. Әтисенең ныклы тәрбиясен алмаган ул чын ир-егет булып формалашмый. Мин икеләтә бәхетле кеше. Иңемдә әтинең ныклы кулларын тоеп үстем, тормышымда тагын бер остаз – олпат галим Миркасыйм абый Госмановны очраттым. Алар булмаса, татарга карашым мондый булмас иде».

Искәндәр абый әтисен, бик иртә уяна һәм машинкада баса башлый иде, дип искә ала. Энесе Мансур абый да: «Без әти машинкада баскан тавышка уяна идек», – ди. Йокыдан уяткан, карашларны үзенә тартып торган бу машинканы ничек тә аңларга, әтиләре кебек үк эшләргә омтыла малайлар. Шулай булып чыга да. Искәндәр абый 12-13 яшьләрендә үзе дә машинкада ару гына бастыра башлый. Әтисенең ничек эшләгәнен, ничек итеп күзлеген төзәткәләп куйганын искә ала да: «Сагынам әтине, кайчакларны аның белән сөйләшәсем, киңәшләшәсем килә. Ләкин әти юк, аны беркем дә алмаштыра алмый, – дип куя. – Әтинең бит аның русча сөйләгәндә татар акценты да бер кешенекенә дә охшамаган иде. Мин аны типик татар, дип әйтә алмыйм. Бик үзенчәлекле шәхес. Кызганычка, хәзерге көндә язучылар арасында әтиләр буыны белән чагыштырырлык кешеләрне сирәк күрәм. Алар көндәлек тормыштан югарырак торган, үзе артыннан ияртеп баручы сирәкләр иде».

«Кимсетелгәннәр балаларын русча тәрбияли»

Аяз Гыйләҗев олпатлыгы тамырын, татарлыгының көчен эзләгәндә без аның әнисе ягыннан Сөләйман бабасының шәхесенә дә кагылып алдык. Искәндәр абый аны авылның «ак күгәрчене» дип сурәтли: «Ул бик күп телләр белгән. Бер караганда, авылда тел белү кирәкми дә бит инде. Китаплар укыган, агачлар утырткан. Башкалардан аерылып торганга, аның кушаматы да «мимеч», ягъни «немец» булган. Хәзер авылларда әнә шундый үзенчәлекле шәхесләр бик сирәк. Заманында бик күп иде алар, Миркасыйм абый белән экспедицияләрдә шундый энтузиастларны шактый очрата идек. Хәзер исә авыл «ак күгәрченнәр»не тәрбияләми. Тел, мәдәният анда күбрәк инерция буенча сакланып бара. Авылны сакларга кирәк, диләр. Әлбәттә, шулай! Ләкин авылдан шәһәргә күчеп килгән кеше күп очракта татар теленең иң явыз дошманы булып китә. Ни өчен шулай? Чөнки ул шәһәрдә кимсетелгән хәлдә яши башлый, һәрхәлдә, рус телен белмәү яки начар белү аркасында үзен кимсетелгән итеп хис итә, баласын русча тәрбияләргә керешә. Менә шуңа күрә, авылны саклыйбыз, дип ялгыш адым ясамыйбызмы икән? Авылны саклау максатын без берьяклы гына аңлыйбыз түгелме?.. Минемчә, авылны тәрбияләргә кирәк».

Гыйләҗевләр гаиләсендә татарлыкны саклап калуның бик гади рецепты бар. «Үзебез татарча сөйләшсәк тә, балаларыбыз русча гына аралаша, дип уфтанучыларны аңламыйм, – ди Искәндәр абый. – Татар баласының татар булып җитешүе бик табигый бит ул. Әйтик, менә безнең гаиләдә башкача булу мөмкин түгел иде. Әти, әни белән русча сөйләшеп кара син! Әби белән русча сөйләшүнең бөтенләй мәгънәсе юк, чөнки ул русча бер авыз сүз белми. Минем гаиләдә дә шулай: кызларым русча да, татарча да камил сөйләшә, оныкларым да чатнатып татарча җавап бирәләр. Балаларыңны үз телеңдә сөйләшергә өйрәтә алмыйсың икән, димәк, синең гаиләдә абруең юк. Бәлки, балаларга, син минем белән татарча, урамда русча сөйләш, дип матур итеп аңлатырга кирәктер? Һәрхәлдә, уртага салып сөйләшкәндә юлларын табып була».

«Әни гаиләдә үзен куя белде»

Гаиләдә татарлык сагында торучы тагын бер шәхес бар. Ул Аяз Гыйләҗевнең тормыш иптәше, балаларының анасы – Нәкыя ханым Гыйләҗева. Татар язучылары арасында Нәкыя апага сокланмаган кеше бармы икән ул? Юктыр, мөгаен. Кайсылары аны Аязның дәвамы дип кабул итсә, кемнәр өчендер ул әниләре кебек үк якын кеше. Чөнки азмы-күпме каләм тибрәткән, фикере Аяз абыйның күз уңына эләккән язучылар аларның фатирында, йә булмаса бакчасында кунак булмыйча калмый. Без исә Искәндәр абыйдан Нәкыя апаның холкы, «савыт-саба шалтыраганда» үз-үзен тотышы турында кызыксындык.

«Әгәр мин сезгә «савыт-саба шалтырамый» иде, чөкердәшеп кенә яшәделәр, дисәм, моңа беркем дә ышанмас, – дип сөйли Искәндәр әфәнде. – Шома гына барса, тормыш булмый да инде ул. Безнең әти хисле, кызып китүчән иде. Кайвакыт кызып китүенең, пыр тузуының сәбәбен дә аңламыйча каласың. Кайчак балык тотканда нәрсәдер килеп чыга, кайвакыт бакчада нидер әти теләгәнчә булмый. Әнигә карата да, безгә карата да дулап ала. Әни аның мондый вакытларын аңлый, үткәреп җибәрә иде. Елап та ала, үпкәли дә, әмма араларны ерагайтырга бервакытта да юл куймады. Әти үзе дә соңгы елларында: «Абыстай, ничек миңа түзеп яшәдең син?» – дип сорый иде. Ә бит әнинең җилкәсендә өч ир булган, үз әнисен карап-тәрбияләгән. Өстәвенә, эше җаваплы – рус мәктәбендә татар телен укыта иде. Ул вакытта татар теле перспективалы тел түгел, әмма әни эшендә дә, гаиләдә дә үзен куя белде. Гаилә иминлеген сиздермичә генә үз кулларына алып, аны җил-яңгырдан саклап килде. Шуларны күз алдыннан үткәрәм дә, әни алдында үземне шулкадәр бурычлы итеп тоям».

«Хат язу – кешелеклелекне саклау ул»

Аяз Гыйләҗев томлыкларын тәкъдим итү кичәсендә шагыйрь Ркаил Зәйдулла Нәкыя апаның нинди уңган хатын, хуҗабикә икәнен сөйләгәннән соң: «Аяз абый хатлары белән озак еллар буе Нәкыя апада үзенә иш тәрбияләде», – дигән иде. Нәкыя ханым үзе Аяз абыйның хатларын, әсәрләренең тулы вариантын тупларга керешкән чорны болай искә ала: «Аяз вафатыннан соң улларыма, берегез белән дә яшәмим, чакырмагыз, аерым торам һәм Аяз турындагы хәтерне саклау, аның иҗатын пропагандалау белән шөгыльләнәчәкмен, дидем. Бу табигый, башкача булырга мөмкин дә түгел».

Галимә Миләүшә Хәбетдинова ярдәме белән, язучының бай архив материалларыннан торган китап та дөнья күргән. «Мин берүзем генә бу хезмәтнең өчтән берен дә башкарып чыга алмаган булыр идем», – ди Нәкыя апа. Ана белән ул, Аяз Гыйләҗев хатларын укучыларга тәкъдим итү – җиңү, әдип карашының никадәр киң булуын күрсәтү, дип бәяли. «Безнең гаиләдә хатларга аерым мөнәсәбәт булды, – ди Искәндәр Аяз улы. – Әти хатларны гаҗәеп кызык яза иде. Кайсы язучы хатларын шулай саклады икән?! Әти исә һәрбер хатының күчермәсен ала иде. Аның яшь чагыннан алып, соңгы көннәренәчә язган хатлары бар. Ул шул чордагы көндәлек тормышны чагылдыра торган гаҗәеп бай материал.

Хәзер исә кешеләр, бер-берсенә хат язудан туктап, бик күп нәрсәне югалттылар. Әлеге матур традиция кешелеклелекне саклаган. Кул белән язу, йөрәгеңнән чыкканны әйтеп бирү – ул бит бөтенләй икенче. Технология заманы, дибез. Ул бер яктан ярдәм итә, икенче яктан кешене бетерә. Без роботка әйләнеп барабыз. Аралашу ике сүз SMS юллауга кайтып калды. Интернет – минем өчен бик зур чүплек. Аннан дөрес файдалана белүчеләр сирәк. Интернеттан идеал эзлиләр, тормышта исә көткәннең киресе килеп чыга. Чөнки идеалны чүплектән түгел, тормыштан эзләргә кирәк …»

Гөлинә Гыймадова.

Тулысынча.

Сегодня нужно серьезно заниматься просвещением родителей

Защита прав ребенка в последнее время превратилась в объект различных спекуляций. эта тема нередко разводит по разные стороны барьера родительскую и педагогическую общественность. одни жалуются на некомпетентность педагогов при разрешении школьных конфликтов, другие справедливо указывают на то, что права ребенка прежде всего нарушаются в семье. в жаркой дискуссии, правда, и те, и другие забывают о самом ребенке и его мнении. Уполномоченный по правам ребенка в Татарстане Гузель Любисовна Удачина рассказала «Мәгариф», почему количество обращений к ней выросло почти на треть, и какую тактику она теперь избрала для защиты прав ребенка на образование.


Родители в пылу своих конфликтов забывают о чувствах ребенка

– Гузель Любисовна! Какие правозащитные органы являются ответственными за соблюдение прав ребенка?

– В РФ и РТ существует более 20-ти различных органов, которые обеспечивают соблюдение и защиту прав ребенка: органы прокуратуры, следствия, внутренних дел, Уполномоченный по правам ребенка субъектов РФ и др. Каждый орган реализует свою часть работы на основании закона, где четко определены его полномочия. Среди всех правозащитных органов институт Уполномоченного по правам ребенка является самым молодым.

– Уточните, пожалуйста, в чем заключается Ваша работа?

– Институт Уполномоченного по правам ребенка в РТ осуществляет надзор за органами государственной власти рес­публики и любыми другими организациями, которые занимаются вопросами детства, чтобы их должностные лица обес­печивали и соблюдали права ребенка, гарантированные законодательством. Уполномоченный по правам ребен­ка – это тот человек, который исполняет по сути прокурорские и надзорные функции, но только по отношению к детским вопросам.

– Расскажите, пожалуйста, как часто и с какими вопросами, проблемами к Вам обращаются граждане?

– Мы имеем статистику о том, сколько обращений поступает к нам ежегодно. По итогам 2015 года их количество выросло более чем на 30%. Это не говорит о том, что ситуация в стране ухудшилась. Скорее, это объясняется тем, что правовая культура народа растет. Но, к сожалению, часто к нам обращаются только тогда, когда все этапы пройдены, вплоть до судебного обжалования, и невозможно применить какие-либо меры реагирования.

Мы получаем обращения от граждан в письменной форме. Также еженедельно осуществляем прием граждан в г.Казани. Каждый месяц проводятся выездные приемы по республике, чтобы у людей была возможность получить консультацию на месте. Тематика вопросов, которая к нам поступала ранее, изменилась.

Если с 2010 по 2014 годы наиболее проблемными оставались вопросы, связанные с нарушением жилищных прав детей, то в 2015 году самое большое количество обращений с существенным ростом – это права на семью и семейные связи.

Как мы видим на диаграмме ниже, права ребенка, прежде всего, нарушают­ся его близкими родственниками. Часто ребенок вовлекается в конфликтную ситуацию при разводе родителей. Начинается процесс определения места жительства ребенка, порядка общения с отдельно проживающим родителем. Бывают случаи, когда один из родителей не согласен с решением суда и ищет способы и уловки не исполнять судебное решение и т.д.

К сожалению, родители в пылу своих конфликтов забывают о том, что чувствует и в каком состоянии находится их ребенок. Сегодня нужно серьезно заниматься просвещением родителей в части своих прав и обязанностей по отношению к своему ребенку.

– Гузель Любисовна, какие преступ­ления, правонарушения чаще всего совершаются в отношении несовершеннолетних?

– По итогам прошлого года, к сожалению, выросло количество преступлений по отношению к детям, в т.ч. и преступ­ления против половой неприкосновенности. Будет уместно отметить, что в последнее время правоохранительные органы стали лучше работать по выявлению такого рода преступлений. Бояться цифр не нужно, надо говорить об этом, поднимать эти вопросы, потому что часть преступлений (практически одна треть) происходит внутри семьи.

В связи с чем, дети, которые проживают в неполных семьях и в семьях, где практикуется сожительство, должны быть в зоне особого внимания.

– Как же выявить угрозу опасности ребенку?

– Конечно, здесь, в первую очередь, большая роль принадлежит тем должностным лицам, которые постоянно находятся рядом с детьми: воспитателю в детском саду, учителю, педиатру, медсес­тре, которая навещает эту семью и др. Никто не говорит, что эти семьи нужно брать на какие-то учеты. Но необходимо иметь настороженность и проявлять особое внимание к этим детям с точки зрения выявления их настроения, их отношения к жизни. Чем активнее взрослые будут работать в этом направлении, тем больше гарантий вовремя среагировать и защитить этого ребенка.

Выводить школьный конфликт на родительский уровень – непрофессионально

– Статистика показывает, что реализация права на образование стоит на третьем месте по количеству обращений. Какие проблемы правового регулирования отношений возникают в образовательных учреждениях?

– Конфликтные ситуации в школах – один из актуальнейших вопросов на сегодняшний день. Либо родители более открыто стали говорить об этом, либо ситуация действительно усугубляется. Не проходит ни одного приема граждан без жалобы на какую-либо конфликтную ситуацию в школе.

Конфликты бывают разные. Я хочу остановиться на одном из них. В последнее время участились случаи выдавливания учеников из школы всякими возможными способами. Это касается детей, у которых есть проблемы с поведением или с успеваемостью. Школы не заинтересованы, чтобы такие дети у них учились, они хотят от них избавиться. Час­то педагоги делают это не собственными руками, а с помощью родительской общественности. В этом случае педагог отстраняется от конфликта, и дальше этот конфликт начинает разгораться внутри коллектива родителей. Все происходит вопреки интересам детей. Я считаю, что выводить конфликт на уровень родительской общественности – это показатель непрофессионализма. Задача педагога – разрешить эту проблему.

– Все-таки удается ли полностью разрешить конфликтные ситуации в образовательных организациях?
– Поначалу, когда подобные единичные ситуации поступали к нам, мы пытались в них разобраться. В любой проблемной ситуации каждый будет считать себя правым. Следовательно, разобраться бывает очень сложно. Сейчас мы выбрали немного другую тактику.
Я исхожу из такой логики: если конфликт существует, то значит, среда для получения образования ребенка в школе неблагоприятная.

– Гузель Любисовна! Какие именно действия со стороны педагога могут нарушить права ребенка?
– Как только мы переступаем грань унижения достоинства человека, то это уже именуется непедагогическим методом воспитания. Педагогический персонал должен применять только педагогические методы воздействия и воспитания по отношению к ребенку: это убеждения, проговаривания. Физическое наказание (например, бить линейкой по рукам, по пальцам, проходить указкой по голове), психологическое насилие, унижение чести и достоинства недопустимы! Я считаю, что в педагогику должны идти те люди, у которых уже на стадии принятия решения о будущей профессии присутствует чувство любви к детям.

В 60% случаев мы не можем определить причину детского суицида

– Поговорим о детях «группы риска», в частности, о профилактике случаев суицида среди несовершеннолетних…
– Проблема суицидов – это общемировая проблема. В течение 2015 года были приложены усилия по профилактике суицида: по всей республике прошли обучающие кустовые семинары тех специалистов, которые работают с детьми. Мы пытаемся проанализировать ситуации для выявления детей «группы риска», но результат нашего анализа в каждом случае разный. Говорить о том, что это дети из неблагополучных семей не приходится, так как подобный случай единичный. В основном эти дети из успешных, состоятельных семей.

– Каков гендерный показатель?
– Девочки делают демонстративные суицидальные попытки, а мальчики совершают этот поступок с целью довести дело до конца. Самое печальное то, что в 60% случаев мы не можем даже предположить, по какой причине ребенок сделал этот опрометчивый шаг. Часто мы выявляем причины острых переживаний, такие как несчастная любовь, переживания по поводу неуспеваемости в школе, ссоры с друзьями, с родителями и др.

Детей наших надо учить, находить разумный, позитивный выход из любой ситуации. Для этого им нужно подсказывать, куда можно и нужно обратиться, если оказался  в беспомощной ситуации.

– Но не каждый ребенок или подрос­ток готов обратиться к психологу…

– Учитывая разные потребности и склонности детей, нужно предлагать иные формы оказания помощи: это обращение к школьному психологу, к психологу социальной службы района. Для кого-то важно видеть глаза реального человека, кто-то говорит, что детский телефон доверия лучше.

– Способны ли штатные психологи образовательных учреждений решать задачу по профилактике суицидального поведения школьников?

– Психологическая служба в школе – это самая доступная форма для ребенка, к которому можно прийти самостоятельно. Но не все школы на сегодняшний день обеспечены школьными психологами. Положительные тенденции в этом направлении есть. Министерство образования и науки РТ в лице заместителя Премьер-министра РТ – министра образования и науки РТ Э.Н.Фаттахова прилагает серьезные усилия для того, чтобы, с одной стороны, расширить сеть психологической службы в школе, а с другой стороны, ее укрепить: повысить уровень профессионализма, квалификации, мастерства психологов.

Куда обратиться за помощью?

– Существуют ли общественные организации защиты прав детей?

– В республике достаточно много социально ориентированных общественных организаций, которые занимают активную гражданскую позицию. Каждый в своей области пытается оказать содействие определенной категории детей. Например, региональная общественная благотворительная организация «Мамы Казани». Приоритетом его действий является помощь детям, которые оказались временно без родительского попечения.

– Куда конкретно могут обратиться (открыто или анонимно) несовершеннолетние дети или их родители при возникновении какой-либо проблемы или вопроса правового плана?

– В зависимости от того, какая проблема возникла, можно обратиться в различные структуры. Если нарушаются права на здоровье со стороны поликлиники, то первая инстанция – заведующий поликлиникой. Далее можно обжаловать решение в вышестоящей инстанции – в управлении или Министерстве здравохранения и тд.

Так же обстоит дело и с системой об­разования. Инстанции обращения за по­мощью – это администрация школы, Уп­равление образования, Министерство и т.д. Но если не получается решить воп­рос, тогда нужно обращаться в правоохранительные органы: в прокуратуру, Уполномоченному по правам ребенка, в Росздравнадзор, в Роспотребнадзор и т.д..

Дети должны быть активно включены в защиту своих прав и интересов

– Скажите, пожалуйста, какое направление вашей работы в этом году является приоритетным?

– Каждый год мы пытаемся акцентировать свое внимание на каком-то конкретном вопросе и ведем его в течение года. Скажем, соблюдение прав детей в интернатных учреждениях – это ежегодный приоритет. Другая тема, которой мы ежегодно занимаемся в определенное время, а именно летом, – это проверка оздоровительных загородных лагерей, в том числе проверка состояния отдыха наших детей и за пределами региона: в Крыму, Анапе, Сочи и т.д.. Особая тема, которой мы системно занимаемся – это вопросы детей, которые находятся в конфликте с законом и по решению суда определены в различные учреждения: в следственный изолятор, воспитательную колонию, школу закрытого типа для детей с девиантным поведением и т.д. Также нас интересует тема обеспечения техническими средствами реабилитации, ухода за детьми с ограниченными возможностями.

Отдельная тема и одна из приоритетных с прошлого года – это работа с детской общественностью. Конвенция ООН о правах ребенка уже много лет назад подсказала нам, что дети должны быть активно включены в процесс реализации тех решений, которые затрагивают их права и интересы. Как знаем, 29 октября 2015 года Президентом Российской Федерации В.В.Путиным подписан Указ «О создании Общероссийской общественно-государственной организации «Российское движение школьников». Основной целью Указа является совершенствование государственной политики в области воспитания подра­стающего поколения и содействие формированию личности на основе базовых российских ценностей. Согласно документу, формой взаимодействия должен стать общественно-государственный механизм. Поэтому с прошлого года мы начали более активно работать в этом направлении.

– Гузель Любисовна, как Вы оцените ситуацию с защитой прав детей в Татарстане на сегодняшний день?

– Ситуацию с обеспечением прав ребенка в Республике Татарстан мы оцениваем в форме ежегодного доклада Уполномоченного по правам ребенка, в котором мы даем оценку ситуации с защитой прав ребенка в РТ за истекший год. Учитывая наличие двух оценок: «удовлетворительно», либо «неудовлетворительно», по итогам 2015 года защита прав детей в РТ с нашей стороны оценивается как «удовлетворительно».

– Успехов Вам в вашем нелегком, но благородном труде!

Подготовила Эльза Набиуллина.

www.magarif-uku.ru

«Була ул һәркемдә!»

«Дүрт яшьлек кызым балалар бакчасына бер малайны күрер өчен генә йөри. Өйгә кайткач та бөтен сүзе аның турында. «Өр-яңа бантик тагып бардым, ә ул борылып та карамады», – дип өзгәләнде беркөн. Кызыма карап көләргәме, еларгамы икәнлеген дә белмим. Мәхәббәт бакчадан ук башлана микәнни?!
Наилә Сәмигуллина, Казан».

Люция ЧЕРНЯВСКАЯ,
Казанның 408 нче балалар бакчасы педагог-психологы

Мәхәббәт (гашыйк булу, күз төшү) – бик тә серле хис. Аның кечкенә бала күңелендә барлыкка килүе исә нормаль күренеш. Бу сабыйның эчке дөньясы бай булу турында сөйли. Бала ярата белә икән, димәк, ул чын Кеше дигән сүз. Ә инде аның күңел серен сезгә дә ачуына икеләтә шатланырга кирәк. Димәк, сез – менә дигән әти-әни! Балагыз сезгә ышана ала! Бу ышанычны югалта күрмәгез. Әле бит олылар да еш кына мәхәббәт хисен аңлата белми. Ә монда сабый…

Балагызның бу хисеннән көлә күрмәгез! Улыгыз яки кызыгызның гашыйк булуы турында бөтен туганнарга, таныш-белешләргә сөйләргә дә кирәкми. Сабыйга: «Беләсеңме, андый Әмирләр (Алсулар) күп булыр әле», – диюдән дә сак булыгыз. Киресенчә, мондый очракта баланың хәленә керергә кирәк. Мәхәббәтнең иң яхшы, якты хис булуын әйтегез. Сабыегыз белән чын күңелдән сөйләшегез, мәхәббәтнең төрле булуын аңлатыгыз. Әйтик, кешене нәрсәдер өчен (чибәр булганы, сине яратканы һ.б.) яратып була. Ләкин мәхәббәтнең иң яхшысы – «бернигә карамастан» ярату.

Балагыз күңеленә беренче мәхәббәт үсмер вакытта кереп урнашкан икән, аңа үз тарихыгызны сөйләргә була. Ирегез (хатыныгыз) белән кайда танышуыгызны, бер-берегезгә нинди яхшылыклар эшләвегезне сөйләгез, бергәләп никах, туй фотоларын карагыз.

Әгәр балагыз «сөйгәненә» бүләк әзерләгән (рәсем ясаган, яңа бантик таккан һ.б.) икән, аңа тыныч кына кайбер нәрсәләрне искәртергә онытмагыз. «Бәлки, ул малай (кыз) серле ярату хисе турында белмидер әле, бу хис аңа соңрак килер. Иң мөһиме – син мәхәббәтеңне белгертергә өйрәндең: яраткан кешеңә нидер бүләк итә аласың, аңа булышырга яки ниндидер яхшылык эшләргә мөмкин. Ул моңа шатланачак, үзенең кемгәдер ошавын аңлаячак. Ләкин бөтен кеше дә яратуны күрә белми. Андый вакытта бик тә күңелсез була. Тик син һәрвакыт бу турыда миңа сөйли аласың», – дип, балагызга җавапсыз мәхәббәт тә барлыгын аңлатыгыз. Шунда ук үзегезнең мәхәббәт тарихыгызны сөйләргә дә була. Ул чакта сез нишләдегез? Балаларыгызга нәрсә киңәш итәр идегез?

Балагыз белән «аның телендә», ягъни яшенә карап сөйләшегез. Сабыегызның күзе төшкән кешене ачуланмагыз. «Ул синең игътибарга лаек түгел», «Тапкансың яратыр кеше!», «Мин сезнең мөнәсәбәтләргә каршы», «Бөтен ир-атлар юньсез, синеке дә ташлап китәчәк» кебек сүзләр әйтүдән сак булыгыз! Олы тормышта боларның барысы да комплекс булып килеп чыгачак яки балагыз серләрен сезгә сөйләми башлаячак. Ә кем беләндер сөйләшү, үз проблемасы белән уртаклашу балага һава кебек кирәк! Чөнки сөйләгәндә кечкенә кешенең ярты «хәсрәте» югала, киеренкелек бетә. Ул үзенең ялгыз түгеллеген аңлый. Менә күрерсез: балагыз белән чын күңелдән сөйләшергә өйрәнсәгез, үзегез дә өр-яңадан гашыйк булырсыз. Бу юлы инде кемгәдер түгел, ә мәхәббәтнең үзенә! Йөрәктә ярату яшәгәндә исә тормыш күпкә күңеллерәк!

Тагын бер киңәш: күңелегезне тыңлагыз! Ул сезгә нишләргә кирәклеген әйтми калмас. Тик балагыз йөрәгендә барлыкка килгән иң матур хис – мәхәббәтне генә сүндермәгез! Нәкъ җырдагыча: «Мәхәббәтсез яшәп булмый!..»

http://magarif-uku.ru/

«Балам, бүтән мәктәпкә күчәбез»

Өлкәннәр өчен бу мәсьәлә артык катлаулы тоелмаса да, тормышларындагы мондый үзгәрешләр бала күңелен җәрәхәтләргә мөмкин. Шуңа күрә бу адымга баланы алдан әзерләргә кирәк.

Зилә МАДЬЯРОВА, психолог

Бер яктан караганда, мәктәп алыштыруның бер кыенлыгы да юк сыман. Документларыңны аласың да, башка мәктәпкә илтеп тапшырасың. Ләкин баланың үзе өчен ияләнгән урыннан, дусларыннан, ярат­кан укытучысыннан аерылудан да на­чаррак әйбер юктыр сыман. Нәтиҗәдә, аның үз-үзен тотышы, укуы начар якка үзгәрергә мөмкин.

Бер мәктәптән икенче мәктәпкә күчү өчен күп төрле сәбәпләр бар: яңа фатир алу, әти-әнисенең аерылышуы, элек укыган мәктәптә тәртип бозуы, фаҗигале хәлләр дә шуларның бер­се булырга мөмкин. Сәбәбенә карап кына адаптацияне җиңеләйтү чарасын эзләргә керешәләр. Яңа дусларга, яңа мәктәпкә ияләнү өчен балага кимендә 3 атнадан 6 айга кадәр вакыт кирәк. Әгәр дә сез баланы үзе укыган мәктәптән дә яхшыракка ниндидер фәннән тирәнрәк белем алу максатыннан күчерәсез икән, бала моны җиңелрәк кабул итәчәк, әлбәттә. Әмма алдына куелган яңа җитди бурычлар кайвакыт балага тискәре йогынты ясавы да ихтимал. Ул ялкауланырга мөмкин, фән белән кызыксынуы сүрелә төшә.

Баштагы мәлдә авыррак булса да, бала яңа дуслар белән уртак телне тиз таба. Билгеле, моңа мәктәптәге тәртип, дустанә мөнәсәбәтләр дә роль уйнамый калмый. Бала өчен сыйныф җитәкчесенең үзенә булган мөнәсәбәте дә бик мөһим.

Баланы мәктәпкә күчергәнче үк, ата- ана аны әзерләргә тиеш. «Без күчәсе яңа йорт тирәсендәге мәктәптә бик акыллы, талантлы балалар укый икән. Укытучы­лары да әйбәт, диләр. Балам, син дә шул мәктәпкә күчәрсең инде. Йортыбызга да якын булачак, сиңа юл аша да чы­гып йөрергә кирәкми», — дип алдан ук әйтеп тору кирәк. Укый башлагач исә, андагы хәлләрне сорап, нинди дуслар тапканын белешеп тору да комачау итмәс. Башлангыч сыйныфларда уку­чы балалар мәктәп алыштыруны җиңел кабул итә. Ә менә зуррак сыйныфлар­да укучылар тору урынын алыштырса да, кайвакыт шәһәрнең бер читеннән икенчесенә барып укуын дәвам итә. Иң мөһиме — бдлага уңайлы мохит, укуына комачаулык ясамаслык шарт­лар тудырырга кирәклеген онытмагыз. Беркайчан да баланы аның проблемала­ры белән ялгызын гына калдырмагыз. Әти-әнинең дөрес киңәше, тыңлый белүе балага җиңеллек китерә, фикерен үзгәртә. Аның уйлары, теләкләре белән килешү, аның сүзен тыңлау баланың үзенә булган ышанычын арттыра, ул үзен гаиләсенә кирәкле итеп хис итә. Яңа дусларга, яңа мәктәпкә ияләнү өчен балага 3 атнадан б айга кадәр вакыт кирәк.

БОЛАРНЫ ИСТӘ ТОТЫГЫЗ


  • Яңа мәктәптә бала тест яки әңгәмә аша үтәргә тиеш.

  • Уку өчен нәрсәләр алырга кирәклеген ачыклагыз. Анда балалар кия торган формага махсус таләпләр булырга мөмкин. Туклануның ничек оештырылуы белән кызыксыныгыз.

  • Мәктәпкә кабул ителгәнлеккә белешмә алыгыз. Аннан башка сезгә элеккеге мәктәптән документларны бирмәсләр. Шуннан соң гына баланың шәхси документларын, медицина белешмәсен сорап аласыз.

  • Яңа мәктәпкә барлык документ­ларны тапшырганнан соң, баланың кабул ителгәнлеге турында боерыкны кулга аласыз.

«Гаилә һәм мәктәп» журналы, 2013, август, №1.

www.magarif-uku.ru/news


Мультик сайлыйбыз

Элек кенә ул һәрбер мультфильмны җитди тикшерүдән соң гына телевизор экраннарына чыгарганнар. Ә бүген совет мультфильмнары инде искергән санала. Заманчаларының исә барысы да балага уңай йогынты ясамый, аларның кайберләре агрессия, бәйлелек барлыкка китерә. Биредә тәрбияви күзлектән карап, начар һәм файдалы мультфильмнарны аерырга өйрәнәбез.

Мондый мультфильмнардан баш тартырга кирәк:

Хайваннарга, кешеләргә карата мыскыллы караш, өлкәннәргә карата хөрмәт юк.

Геройлар ямьсез, бик шыксыз итеп сурәтләнә.

Начар гамәл җәзасыз кала. Геройлар бер­берләрен үтерәләр, тәрәзәдән сикерәләр, дусларын кыйныйлар һәм мыскыл итәләр, көчсезләрне рәнҗетәләр, урлыйлар-талыйлар…

Ир-ат геройлар үзләрен — хатын-кыз, ха­тын-кызлар үзләрен ир-ат кебек тота. Бала ике ут арасында кала: ни өчен аларны әти- әниләре — бер, ә мультфильмнар икенче төрле тәртипкә өйрәтә?

Мультфильмнарда дорфа сүзләр кулланыла.

Геройлар баланың сәламәтлеге, тормышы өчен куркыныч гамәлләр кыла.

Америка мультфильмнарында без еш кына низаг, сугышу, атышу кебек күренешләргә тап булабыз. Әлеге мультфильмнар баланы кемнең дә булса зыян күрүеннән ләззәт табарга мәҗбүр итә. Япон анимеларында төрле куркыныч трюклар күрсәтелә. Аларны кабатлау — бала тормышы өчен куркыныч тудыра. Иң яхшы тәрбия бирүче мультфильмнар — совет мультфильмнары. Алар баланы гадел, тугры, якыннарына карата мәрхәмәтле булырга өйрәтә.

Балалар психологы Әлфия Мөхәммәтҗанова:

Мультфильм персонажлары балага әйләнә-тирәне танып-белүнең төрле ысулларын өйрәтә. Алардан күреп, бала нәрсә начар, нәрсә яхшы икәнлеген өйрәнә. Мультфильмда барган вакыйгалар баланың уйлау, күзаллау сәләтен арттыра, фантазиясен баета. Димәк, мультфильм бала тәрбияләү чарасы булып тора. Бер яктан караганда, уңай тәэсирле, икенче яктан караганда яшерен манипуляция, бала белән идарә итү чарасы ул.      

«Том и Джерри»

Билгеле бер яшькә җитмәгән балаң мондагы ике яклы агрессиянең, бер-берсен имгәтүнең уйдырма икәнлеген аңламаска да мөмкин. Нәтиҗәдә аңарда саклану хисе, башкалар хәленә керә белү той­гысы кими.

«Мадагаскар», «Ледниковый период», «Тачки» һ.б.

Биредә яхшылык начарлыкны җиңсә дә, баланың гына түгел, хәтта олы кешенең колагына да ятышсыз сүзләр кулланыла. Балалар бу сүзләрне бик тиз отып алып, үзләре дә шуларны кулланып сөйләшә башлый.

«Шрэк»

Хатын-кыз образы (Фиона) ир-атлаштырылып бирелә, сугыша. Бер эпизодта Фиона җырлый һәм аның җырлавыннан кош шартлый. Әлеге момент баланы көләргә мәҗбүр итә. Ә бит хатын-кыз каты бәгырьле, башка җан ияләрен үтерүгә сәләтле булырга тиеш түгел.

Төп геройларның үбешкәнен күрсәтәләр, олыларга гына хас мәхәббәт күренешләрен балалар өчен мультфильмнарда кулланырга ярамый.

Төп герой Шрэк, изге күңелле булса да, начар гадәтләре дә күп: кикерә, колагын актара. Бу баланы тәрбиясезлеккә өйрәтә.

«Клуб Винкс»

Монда тискәре хис-тойгылар артык күп: бер-берсенә үпкәләү, бер-берсе белән идарә итү, җәза бирү бар. Бу мультфильм кызларның игътибарын кеше­леклелек сыйфатларына түгел, ә тышкы кыяфәткә, бизәнүгә юнәлтә.

«Король-Лев», «Книга джунглей», «101 долматинец» һ.б.

Биредә әниләрнең балаларына карата булган мөгамәләсе сурәтләнә. Аларның балаларына биргән назы, җылылыгы соклану уята.

«Смешарики»

Күтәренке кәефтәге геройлар бергәләп төрле мәсьәләләрне хәл итә, алар баланы җәм­гыятьтә үзенә урын табарга өйрәтә.

«Лунтик»

Мультфильмда уңай герой­ларның әкәм-төкәмнәр белән аралашуы мисалында бала башкаларның теләкләре белән исәпләшергә, зыян китермәскә өйрәнә.

«Маша и медведь»

Аюга карап бала сабыр, башка кешеләргә игътибарлы булырга өйрәнә.

«Фиксики»

Иң уңай мультикларның бер­се. Өлкәннәргә дә аңлатырга кыен булган сорауларга җавап бирелә. Монда белем генә бирелми, ә команда эчендә эшләргә дә өйрәтелә.

Сергей Киатров, «Татармультфильм» берләшмәсенең баш режиссеры:

— Бүген бары тик боевиклар, яисә, ахыр чиктә, «текә» көнбатыш мультфильмнарын гына ка­рарга теләүче мәктәпкәчә яшьтәге балаларны еш очратырга мөмкин. Ата-аналар,Умка яисә Чебурашка турындагы совет мультфильмна­ры заман баласы таләпләренә туры килми, дип уйлый. Ә чынлыкта исә, бала әле алар- ны карарга әзер түгел. Кечкенә бала нечкә хисләрне: дуслык яралу билгеләрен, кешелек хисләре төсмерләрен аңлый алмый, кырыс «экшн»ны алардан өстен күрә.Ул мультфильм каһарманнарының үзара мөнәсәбәтләрен аңлап бетерми.

Әти-әниләргә киңәшләр:

-2 яшькә җитмәгән балаларга, гомумән, мультфильм карарга киңәш ителми;

-1,5 сәгатьтән артык мультфильм карарга ярамый;


  • Психологик стресслардан соң балаларга мультфильм карау вакытын чикләргә кирәк;

  • Бала белән караган мультфильмнар турында сөйләшүләр үткәрү зарур. Шулай итеп сез аның уй-фикерләрен дөрес юнәлешкә бора аласыз.

  • Балага мультфильмнарны чамасыз күп каратмагыз. Сабый өчен һәр мультфильм бүләк кебек булырга тиеш.

  • Онытмагыз, бала өчен әти-әнисе белән аралашу рәхәтен хәтта иң яхшы мультфильм да алыштыра алмый. Шуңа эшләрегезне бер читкә куеп, аз гына булса да вакытыгызны балагызга бирегез!

Мультфильмны ничек сайларга?

3 яшькә кадәргеләр өчен — хайваннар турында, җырларга һәм шигырьләргә нигезләнеп иҗат ителгәннәре.

3 яшьтән олыраклар өчен — дуслык хакында, яшьтәшләр белән мөнәсәбәтләр, куркуны җиңү турында. Аңлашылмый торган образлар һәм мөнәсәбәтләр баланы куркытырга мөмкин.

Мәктәп балалары өчен — маҗаралы мультиклар, дуслык һәм хыянәт, җаваплылык турында.

Үсмерләр өчен — тормыш кыйммәтләре, яхшылыкның яманлыкны җиңүе, мәхәббәт турында; абстракт эчтәлектәге мультфильмнар.

Сиринә МӨХӘММӘТҖАНОВА тексты.

www.magarif-uku.ru

«Белемне, җиләк җыйган кебек, берәмтекләп тупларга кирәк…»

        

Индүс Таһиров,
Татарстан Фәннәр академиясе академигы, тарих фәннәре докторы

индус тахиров
Тормышта үз урынымны, яраткан эшемне табып, бәхетле гомер кичерә алуым өчен, мин укытучыларыма мең рәхмәтле. Бүген сүзем шул изге затларның берсе, беренче укытучым – ил аналарының безнең өчен иң кадерлесе – газиз әниебез Әминә Каюм кызы Каюмова турында булыр.

Әниебез Әминә Каюм кызы Урсал та­вы итәгендә – Зәй буенда, тирә-ягын урман-болыннар чолгап алган Әлмәт авылында туып үскән. Бөгелмәдә педагогия юнәлешендәге махсус уку йортын тәмамлап, яңа төзелгән Шөгер районына эшкә билгеләнгән; шушы җирлектә ныгып, педагог булып өлгергән. Ул чорда әлеге уку йортында Һади Атласи, Фазыл Туйкин кебек мәртәбәле шәхесләр эшләгән. Һади Атласи монда тарих, география, немец телен укыткан. Әниебез аның инглиз, гарәп һәм фарсы телләрен дә мөкәммәл белүе турында искә ала торган иде. Һади Атласи үзенең укучыларына: «Белемне, җиләк җыйган кебек, берәмтекләп җыярга кирәк», – дип әйтә торган булган.

Әниебез Шөгергә, Һади Атласиның пе­да­гогик мәктәбен үтеп, укытучылык хезмәтенә зур мәхәббәт хисләре сеңдереп килгән. (Ул соңрак Казан педагогия ин­с­титутының татар теле һәм әдәбияты бүлеген читтән торып тәмамлый, татар теле һәм әдәбиятын укыта.)

Яшь укытучы Әминә һәм шушы якта туып-үскән уңган егет Риза Шәйхетдин улы гаилә корып җибәрәләр. Әтиебез колхоз оештыручы да, авыл Советы рәисе булып та эшли. 1941 елны ул фронтка китә, рота командиры була. Сугыш фаҗигасе безнең гаиләне дә читләтеп үтми. Әтиебез 1944 елның ноябрендә Латвияне азат итү өчен барган каты сугышларда һәлак була. Без өч ир бала – абыебыз Дамир, мин һәм энебез Энгель әниебез тәрбиясендә үстек.

Сугыш елларында әни Шөгер районының Түбән Чыршылы авылына мәктәп директоры һәм партоешма секретаре итеп билгеләнә. Агитколлектив оештырып, аны да җитәкли.

Эше никадәр күп булуына да карамас­тан, әниебез һәрвакыт без – балалары өчен дә вакыт таба иде. Ул, болай да кыска гына төн йокыларын калдырып, без­нең өчен стена газетасы чыгара, анда тормышыбызның маҗаралы мизгелләре әниебез ясаган рәсемнәр янәшәсендә урын ала иде. Шушы газетага бәйле бер кызыклы вакыйганы әле дә искә төшереп көлешәбез.

Безнең кәҗәбез бар иде. Кышкы суыкта әни аның бәтиләрен безнең янга өйгә кертә иде. Алар сикерешәләр, өстәлгә, караватка менәләр. Шулай бервакыт әни югында ап-ак кәҗә бәтиләре, мичкә кереп, корымга буялышып, кап-кара булганнар. Энебез Энгель, әни ачуланмасын дип, аларны юынгыч астында юа башлаган. Нәкъ шулвакыт әни кайтып керә… Шушы мәзәк хәл турында язма һәм әнинең үзе ясаган рәсеме стена газетасында урын алган. Ул чакта аны укытучылар да, мәктәп балалары да көлешә-көлешә укыганнары хәтеремдә.

Әниебез Әминә Каюм кызы Татарстанның атказанган укытучысы дигән мактаулы исемгә, «Почет Билгесе» орденына, башка бик күп дәрәҗәле бүләкләргә лаек булды. Әмма иң кыйммәтлесе шул булгандыр: аны укучылар да, укытучылар да, тирә-як халкы да бик яратты, хөрмәт итте. Әниебез бу дөньядан 94 яшенә җитеп китеп барды. Ул һаман да күңелебездә безнең укытучыбыз, остазыбыз булып яши бирә.



Гөлүсә һәм Закир Шаһбаннар: «Мәктәптә яхшы укыган кешегә тормышта җиңелрәк»



Закир Шаһбанның музыкага сәләтен Илһам Шакиров Себергә гастрольгә барган җиреннән күреп ала, аны Казанга чакыра. Шуннан бирле Закир әфәнденең Казанга килүенә дә 20 елдан артык вакыт узган. Татарстанның атказанган артисты хәзер тормыш иптәше Гөлүсә ханым белән кызлары Алисәне тәрбияли. Гадәти булмаган гаиләнең көнкүреше, тормыш фәлсәфәсе белән кызыксындык.

сайт

«Кызымның җырчы булуын теләмим»
«Закир абый тумыштан күрми. Көнкүреш эшләрен үзегезгә генә башкару кыен түгелме?» – дибез хуҗабикәгә күрешкән уңайга. «Закир – бик мөстәкыйль кеше, – ди Гөлүсә Шаһбан. – Ул үзен бер дигән итеп карый, киенә-чишенә, пешергәнне җылытып ашый. Кайчак кешегә баргач, бөтенесе аякта басып торса да, аңа: «Закир утыр!» – дип урындык сузалар. Югыйсә, аяклары исән-сау, күзләре генә күрми бит. Җәмгыять тарафыннан кызганулы караш сизелә, тик без аңа мохтаҗ түгел, дип саныйм. Безнең башкалардан бөтен аерма шунда: машинаны үземә генә йөртергә туры килә, урамга чыкканда да иремне җитәкләп алам. Ләкин җитәкләшеп йөрү, киресенчә, бик рәхәт бит! Ашарга пешерү, өй җыештыру кебек эшләрне бары тик үзем башкарам – анысына кысылганнарын яратмыйм. Закирның «моны алып бир әле», «теге әйбер кирәк иде» диюе бүтән гаиләләрдәге ирләргә караганда ешрак инде, әлбәттә. Тик мин моңа ияләнгән, бөтенесендә дә шулайдыр сыман».
«Аның каравы, өй эшләрен эшләргә миңа бары тик әти булыша, – дип сүзгә кушыла 6 нчы сыйныфта укучы Алисә. – Әти мәктәп программасын кичә генә үткәндәй хәтерли. Математикадан биремнәрне аңа бер генә тапкыр кычкырып укыйм – шундук нидән тотынырга, кайсы юнәлештә чишәргә икәнен аңлата. Ләкин беркайчан да ахыргача үзе эшләп, соңгы җавапны әйтми. Миңа да уйланырга урын калдыра. Рус теленә шулай ук басым ясыйбыз, бергәләп иншалар язабыз».

сайт1Алисәне әти-әнисе татар балалар бакчасына йөрткән, әмма аннары рус мәктәбен сайлаганнар. «Баланы татарча сөйләшергә кечкенәдән өйрәттек, өйдә туган телдә аралашабыз, – ди Закир Шаһбан. – Хәзер русча камил белүенә басым ясыйм. Русча әдәби китаплар укырга өндим. Китап уку фикер йөртергә өйрәтә, сөйләм телен баета, фантазияне арттыра. Инша язарга өйрәнүдә дә файдасы бихисап. Хәзерге мәктәп программасы шактый катлаулы бит, башлангыч сыйныфтагы математика буенча кайбер биремнәрне хәтта олы кеше дә чишә алмаска мөмкин. Шулай да Алисәбез гел «5ле»гә генә барырлык бала. Өлкән сыйныфларда укуга ныклап тотыныр инде, әлегә андый максаты юк. Әйбәт уку бала өчен беренче чиратта булырга тиеш, киләчәк шул билгеләргә бәйле бит. Акыллы кешегә тормыш итү дә җиңелрәк. Киләчәктә Алисәне финанс һәм икътисад өлкәсендәге белгеч итеп күрәсем килә. Үзе рәсем ясый, скрипкада уйный, концертларда да катнаша. Әмма кызымның музыка өлкәсенә кереп китүен теләмим. Зур сәләтең булмаса, анда уртакул булып йөрүнең кирәге юк, алай гына зур дәрәҗәләргә ирешеп булмый. Тормышта кирәклерәк һөнәр сайласын. Кызганыч, хәзер мәктәпләрдә һөнәри юнәлеш бирү дигән нәрсә аксый. Элек укучыларны училище һәм техникумнарга, институтларга экскурсиягә йөртәләр, белем йорты белән таныштыралар иде. Шул тәҗрибә хәзерге укыту программасына да җитенкерәми».

«Компьютерым да, телефоным да сөйләшә»
Шаһбаннар гаиләсе өчен белем алу төшенчәсе – ул Алисәнең мәктәптә алган «5ле»ләре генә түгел. Гомумән, монда һәр гаилә әгъзасы туктаусыз укый, нидер өйрәнә. Закир Шаһбан кайчан карама аудио-китаплар тыңлый. Фәнни-популяр әдәбият белән кызыксына, фәлсәфи һәм тарихи басмаларны үз итә, детективлар ярата. Үзе әйтүенчә, «Вести 24» телеканалын тәүлек буена сүндерми ул – мәгълүмат ташкынына түз генә! Туктаусыз белем алгангамы, Закир әфәнде бик күпкырлы шәхес: ике телдә дә камил сөйләшә, теләсә кайсы дәрәҗәдәге кеше белән уртак тел таба белә. Аралашу дигәннән, компьютеры белән телефоны да күрмәүчеләр өчен яраклаштырылган: текстны укыганны көтеп тормыйча, үзләре сөйлиләр. «1984 елда Бирск шәһәрендәге тернәкләндерү үзәгендә машинкада зур тизлектә басарга өйрәткәннәр иде, – ди Закир әфәнде. – Хәзерге компьютерларда да нәкъ шул ук система. Ун бармак белән минутына 200 билге басам».

сайт3Әни кеше дә белем мәсьәләсендә калышмый. Дипломлы педагог һәм журналист булуына карамастан, хәзер өченче югары белемен ала – логопед һөнәрен үзләштерә.
«Балалар бакчасында тәрбияче булып эшлим, – ди Гөлүсә ханым. – Фитнеска да йөрим, ял итәргә дә, үземне карарга да вакыт табам. Шигырьләр язам. Иҗат иткәч, күңелдә рәхәт бер тойгы кала. Закир да шигырьләремне бик ярата. Шуларны бер-беребезгә укып, хисләнә-хисләнә кич утырган чакларыбыз шактый. Моңарчы ун еллап эшләмәдем, ләкин өйдәге хатын-кызның мәшәкате тагын да күбрәк икән. Закир белән концертларга гел бергә йөрдек, аның документациясе, оештыру эшләре, түләүләр һәрчак минем өстә булды. Аннары, һәрчак ирем янәшәсендә буласы килүем дә мине бу адымга этәргәндер. Без, хатын-кызлар, җаваплылыкны күбрәк үз өстебезгә алырга яратабыз бит. Үз мисалымнан чыгып әйтмим, ләкин статистика шуны күрсәтә: хәзерге ирләрнең 75 проценты эшләмичә, хатын-кыз җилкәсендә генә яшәргә риза. Закир исә, бик көчле ир-ат. Тимер шикелле нык, сынмас-сыгылмас, ышанычлы кеше ул. Беркайчан төшенкелеккә бирелми, зарланып утырганын да ишетмәссең. Моннан тыш, Закир бик горур, затлы. Аның оешма җитәкчеләренә барып, концертыма билет алыгыз, дип ялынып утыруын күз алдына да китереп булмый. Ә мин Закир белән танышканда кечкенә генә, йомшак холыклы, 26 яшьлек хатын-кыз идем. Кызыбызның да холкы минекенә охшаган – басынкы. Әмма тормыш авырлыклары һәркемне ныклыкка өйрәтә, шуңа күрә Алисәнең бу сыйфаты өчен бер дә борчылмыйм».

«Әнигә көнгә ун мәртәбә шалтыратам»
Ә тормыш, чыннан да, сынауларсыз гына бармый. Закир Шаһбан кечкенә чагында ук әтисен, әнисен, сеңлесен, ике энесен югалта. Себер ягында – Новосибирск өлкәсе Чаны районы Тармакүл авылындагы интернат-мәктәптә тәрбияләнә ул. «Безнең нәсел бараба татарларына карый, – ди Закир әфәнде. – Барабалар – зур милләтнең кечкенә төркеме. Себер урманнарында җиләк-гөмбә җыеп, күл буйларында яшәүче дүрт меңләп халык. Бараба татарларының диалекты Казан сөйләменнән шактый аерыла. Бирегә килгәч, татарча камил өйрәнүне үземә төп максат иттем – артист кеше матур сөйләшергә тиеш».
Закир Шаһбанның Татарстанда якын туганнары булмаса да, аңа бер генә минутка да үзен ялгыз итеп тоярга ирек бирмиләр. «Мин Аксубай районы Яңа Ибрай авылыннан, гади колхозчылар гаиләсендә үстем, – дип сүзне дәвам итә Гөлүсә ханым. – Без өч бертуган, өчебезгә дүрт бала – дүртесе дә кыз. Балалар бер-берсен бик якын итәләр, озак күрешмичә торсалар юксыналар. Үзебез дә туган җанлы. Казан белән Аксубай арасындагы 200 чакрымны бар дип тә белмибез, атна саен диярлек туган йортка җыелабыз. Әти-әни белән телефоннан сөйләшүне әйткән дә юк инде! Көнгә 5-6 мәртәбә, кайчак унар тапкыр шалтыратам. Еллар үткән саен әти-әнинең кадере арта бара икән. Тормыш шуңа өйрәтте: аларның хәер-фатыйхасыннан башка берни эшләргә ярамый, ахыры барыбер хәерсез төгәлләнә».

«Никахлар саны бездән генә тормый»
Зирәк нәтиҗәләр ясарга Шаһбаннар яши-яши өйрәнә. Икесе дә бәхетләрен озак эзләп тапкан кешеләр. Закир Шаһбанның бу – дүртенче, Гөлүсә ханымның икенче никахы. «Беренче мәртәбә кияүгә чыгуымны бүген төш кебек кенә искә алам, – ди Гөлүсә Шаһбан. – 18 яшьлек юләр чагым. Җитди адымга баруымны уйларга да өлгермичә, танышкан уңайга кияүгә чыктым, сигез айдан әйләнеп тә кайттым. Рәнҗетте…»
«Никахлар саны – мактана торган әйбер түгел, – дип тормыш иптәшенең сүзен дәвам итә ир кеше. – Ул бездән генә дә тормый, язмыштыр инде…

Лилия Заһидуллина.

Тулысынча.